Το φιλοσοφικό κίνημα του Διαφωτισμού ως παράγων διαμόρφωσης της φιλοσοφίας της παιδείας έως τις ημέρες μας.




Μελετώντας τις βασικές θέσεις του Διαφωτισμού,εύκολα συμπεραίνουμε τις επιρροές τις οποίες έχει εξασκήσει διαχρονικά το φιλοσοφικό-κατά βάση –αυτό κίνημα στο σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα-της  Ευρώπης,της Ελλάδας.Η έμφαση και μόνο στην Απόλυτη θα λέγαμε Λογική ικανότητα του ανθρώπου-την οποία ειρήσθω εν παρόδω δεν θεωρεί έμφυτη αλλά επίκτητα αναπτυσσομένη μέσα από την παρατήρηση,την εμπειρία και την απόδειξη-φανερά μας παραπέμπει στο σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα όπου-γενικά ας ομιλήσουμε-οι μαθητές  επισταμένως μαθαίνουν να αποδεικνύουν όσα μαθαίνουν αλλοιώς τίποτε δεν έχει καθολική ή τουλάχιστον χρηστική ισχύ για το σημερινό άτομο και την κοινωνία.Ας θυμήσουμε βέβαια σε αυτό το σημείο τον περίφημο ορισμό του Διαφωτισμού εκ μέρους του Κάντ(διαφωτισμός είναι η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητα για την οποία ο ίδιος ευθύνεται(Ι.Κάντ,Απόκριση στο ερώτημα : τι είναι διαφωτισμός ).Επίσης  μέρος της  εισαγωγής  της   Ελληνικής Νομαρχίας  του Ανωνύμου του  Έλληνος : « Αναγνώστα  αγαπητέ ,όποιος κι αν είσαι ,σε παρακαλώ να στοχασθής αρκετά ,πρώτον μόνος σου την υπόθεσιν και έπειτα να αναγνώσης ταύτα τα υστερινά κατάβατά  του πονήματός μου ,να στοχασθής ,λέγω,ότι το πράγμα είναι κοινόν ,ότι η τιμή σου,η ευτυχία σου και η ζωή σου κρέμονται από τον ορθό στοχασμόν σου».
Η Λογική κατεύθυνση που επιχειρείται χαρακτηρίζεται από  την κυριαρχία ενός τύπου Λόγου ο οποίος δεν έχει πολλά κοινά στοιχεία με τον  Ηρακλείτειο Λόγο ,ίσως κάποια περισσότερα χαρακτηριστικά έχει με τον Πλατωνικό αντίστοιχο.Τώρα ο Λόγος είναι αντι-ενορατικός,περισσότερο παραγωγικός,στηρίζεται στη βιωματική διαλεκτική στάση του Υποκειμένου με τον κόσμο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος χρειάζεται και πρέπει να ζήσει.
Ο Λόγος πλέον από σκέψη που φέρει γνώση του αγαθού κατεβαίνει επίπεδο και γίνεται Λόγος που φέρει στον άνθρωπο όλες εκείνες τις εμπειρικές γνώσεις που είναι σαφέστατα χρήσιμες για την ανθρώπινη καλλίτερη διαβίωση μέσα στον  υλικό μικρόκοσμο.Τώρα πλέον ο άνθρωπος χρειάζεται το Λόγο ως εμπειρική δεξαμενή χρηστικών αγαθών προς το ευ ζήν παρά το Λόγο που ενορατικά αποκαλύπτει την εσωτερικό πορεία του Όντος.Χαρακτηριστικά εξάλλου είναι τα όσα  αναφέρει ο Λόκ στο δοκιμιό του για την ανθρώπινη νόηση(βιβλίο ΙΙ,κεφ.1) : «Όλες οι ιδέες μας προέρχονται από την αίσθηση ή το διαλογισμό.Υποθέτουμε λοιπόν ότι η ψυχή είναι αυτό το οποίο ονομάζουν tabula rasa(άγραφος πίνακας)άδεια από οποιαδήποτε χατακτηριστικά ,χωρίς καμμία ιδέα οποιαδήποτε».
Το λογικό αλλά και υπαρξιακό θα λέγαμε βήμα το οποίο επιχειρείται είναι πράγματι κολοσσιαίο.Εάν σκεφθούμε ότι στη Γένεση γίνεται λόγος ότι ο άνθρωπος ενεφύσησε στον άνθρωπο,στην ψυχή του ανθρώπου τη ζωή και τις ιδιότητές της,ο άνθρωπος του διαφωτισμού αρνείται την προΰπαρξη όλων αυτών των ιδεών.θεωρεί ότι τώρα ο άνθρωπος διά του Λόγου γίνεται ο δημιουργός ενός εμπειρικού μικροκόσμου τον οποίο και θα κυβερνήσει.Ο Λόγος προσαρμόζεται στις ανθρώπινες φιλοδοξίες και η παιδεία βέβαια ακολουθεί μέσα από τη διάσπασή της σε γενική και τεχνολογική.Σε θεωρητική και πρακτική.Ο Λόγος τώρα καθίσταται εργαλείο.Εργαλείο που θα κατευθύνει το βασιλέα-άνθρωπο μέσα στο μικρόκοσμό του στον οποίο καλείται να ζήσει.Στον αιώνα της βιομηχανικής επανάστασης,των μεγάλων εμπορικών ανακαλύψεων οι οποίες ένωσαν τον κόσμο,ο Λόγος δεν ασχολείται πώς θα ενώσει τον άνθρωπο με τον ουρανό αλλά όλη τη γή με τις νέες παραμέτρους της που ήλθαν στο φώς.Η μετατροπή του Λόγου από σκεπτικό εργαλείο σε βιωματικό όργανο είναι η βάση του διαφωτισμού αλλά και της σύγχρονης παιδείας η οποία προσπαθεί να ωριμάσει κυρίως κοινωνικά το μαθητή και να το συνδέσει με την αγορά εργασίας ,παρά να τον οδηγήσει στο θεό και στην κατά χάριν θέωσιν.
Είναι χαρακτηριστικά βέβαια τα όσα μας αναφέρει ο Παπανούτσος(ο οποίος σωστά επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στην αξιολογική μετατόπιση του κοσμικού άξονα-διά του κινήματος  του Διαφωτισμού- από το Λόγο του θεού που θέλει τη γή συμπαντικό μέγεθος υποκείμενο σε αφηρημένους υπερκοσμικούς νόμους –στον ανθρώπινο εμπειρικό Λόγο ο οποίος προσπαθεί να θέσει τη γή σε μία τροχιά που θα καθορίζει την ανθρώπινη εμπειρική βούληση ως τον κυρίαρχο παράγοντα ζωής στον πλανήτη γή): «Κάθε πράγμα της Φύσης ενεργεί κατά νόμους.Μόνο ένα έλλογο όν έχει τη δύναμη να ενεργεί κατά την παράσταση των νόμων ,δηλαδή σύμφωνα με αρχές,έχει λοιπόν βούληση.Η διαφορά ανάμεσα στους νόμους μιάς φύσης ,στην οποία είναι υποταγμένη  μία βούληση,και μιάς φύσης που η ίδια είναι υποταγμένη σε μία βούληση (σε ό,τι έχει σχέση με τις ελεύθερες πράξεις της)έγκειται σε τούτο: …ότι στην τελευταία φύση η βούληση έχει το χρέος να είναι η αιτία των αντικειμένων..».Ακριβώς εδώ εκφράζεται η κορυφαία θέση του διαφωτισμού ότι το Λογικό είναι και το πραγματικό,η βούληση είναι ο λόγος στην πραγματοποίησή του.Μέσα από την εμπειρία και την παρατήρηση ξαφνικά ο άνθρωπος ανακαλύπτει την μεταρρυθμιστική του δυνατότητα επάνω στον κόσμο.Το δέλεαρ είναι μεγάλο.Ο άνθρωπός μπορεί να καταστεί ένα μικρός λογικός κυβερνήτης του μικρού του ζωτικού του χώρου.Η παιδεία θα εμπλακεί στην όλη προσπάθεια μέσα από την μεγάλη της στροφή προς τις επιστήμες και στο εφαρμοστικό Λόγο ,μέσα από την απεμπόλιση του αφηρημένου μετα-μεταφυσικού Λόγου.
Οι θέσεις εξάλλου των διαφωτιστών ,συγκρινόμενες με τα αναλυτικά προγράμματα του Υπουργείου Παιδείας(π.χ. το Ελληνικό Υπουργείο Παιδείας)φανερώνουν τη πορεία του μεταδιαφωτιστικού ανθρώπου προς το Λόγο της εμπειρίας και της απόδειξης:Ας τις δούμε:
1.Εμπιστοσύνη  στη λογική ικανότητα του ανθρώπου.
2.Κριτικός  έλεγχος και άρνηση των παραδόσεων  και κάθε αυθεντίας.
3.Γενικότερα αμείλικτη κριτική κάθε θεωρίας για τη φύση ,για τη γνώση ,για την κοινωνία ,για τη θρησκεία ,για την πολιτική οργάνωση για όλους τους θεσμούς.
4.Πίστη στη δυνατότητα βελτίωσης του ανθρώπου και απεριόριστης προόδου του πολιτισμού.
5.Προσδοκία ανάπλασης της κοινωνίας με τη δύναμη της ανθρώπινης  λογικής.
Ο κοινός παρονομαστής των παραπάνω θέσεων είναι η πλήρης αξιολογική μετατόπιση του ηγεμόνος του κόσμου μας από το θεό-ο  οποίος μέσα από το κίνημα του ντεϊσμού αποστέλλεται πολύ μακριά μέσα στο σύμπαν-στον έλλογο άνθρωπο.Ο άνθρωπος ικανοποιημένος από τη φιλικότατη προσέγγιση του ενυποστάτου θεανθρώπου,έχοντας ηρεμήσει το μεταφυσικό του ζόφο μέσα από την θρησκεία της υπαρξιακής αρμονίας όπως είναι ο χριστιανισμός μέσα από όλα  του τα δόγματα ,ανοίγεται αισθητικά και εμπειρικά στον μικρόκοσμο των παραστάσεων.Η παιδαγωγική προσέγγιση των πραγμάτων είναι ανάλογη.Χαρακτηριστικά αναφέρεται (Maurece Debesse,σελ.46) «Δύο  από τις εξελίξεις  που αναφέρθηκαν πιο πάνω προξένησαν άμεσα το αυξανόμενο ενδιαφέρον  για τη μεθοδολογία της συγκριτικής παιδαγωγικής ,δηλαδή  για τη θεωρία που αφορά τις αποτελεσματικές μεθόδους  των επιτοπίων ερευνών.Πρώτο το γεγονός ότι πολλοί σπουδαστές στα πανεπιστήμια πρέπει να προετοιμάζονται σήμερα για την  έρευνα.Ποιά κατάρτιση θα πρέπει να τους δίνεται;Ποιες συμβουλές  και ποια διδασκαλία πρέπει να πάρουν  έτσι ώστε οι προσπάθειές τους να έχουν επιτυχία;Υπάρχει μία μεθοδολογία σαφώς καθορισμένη στη φυσική ,τη χημεία και σε πολλές επιστήμες ακόμη και στην κοινωνιολογία και την ψυχολογία».
Ο Λόγος του διαφωτισμού διαπερνά συνολικά το σύγχρονο παιδαγωγικό μοντέλο.Στρώνεται ο δρόμος που θεωρεί διδακτέα γνώση μόνο εκείνες τις έννοιες οι οποίες έχουν περάσει μέσα από τις αποδεικτικές διόδους της παρατήρησης(έρευνας),του πειράματος ,της απόδειξης και της διατύπωσης του νόμου,του κανόνος.Εάν θεωρήσουμε και υιοθετήσουμε την άποψη ότι η βάση της αγωγής είναι ο Λόγος τότε ο διαφωτιστικός λόγος που διαπνέει την εκπαίδευση σήμερα στηρίζεται σε εκείνο το Λόγο ο οποίος είναι αποδεικτικός,εμπειρικά ορατός,αισθητικά συνειδητός.Ο Λόγος πλέον δεν είναι σκέψη αλλά συνεχής παραγωγή γνώσεων και πληροφοριών.Η εργαλειακή του φύση είναι αναπόφευκτη.Έναν τέτοιο λόγο οι άνθρωποι τον χρειάζονται ώστε να εκμεταλλευθούν τον υλικό τους περίγυρο και να κατασκευάσουν τη ζωή που σήμερα βλέπουμε.Ο Λόγος μέσα στις μεγαλουπόλεις των ανέσεων και των παμπόλλων υλικών αγαθών είναι αντιμεταφυσικός και πλήρως υλιστικός ,συγκεκριμένα αποδεικτέος.Ο Λόγος αυτός ως μέγεθος συγκεκριμένο έχει ως σύμμαχο την ανάγκη του ανθρωπίνου Υποκειμένου να υπάρξει ως ένα απολύτως συγκεκριμένο μέγεθος ,ικανοποιώντας τις ανάγκες του,για πρώτη φορά μέσα στην ιστορική ροή.Οι αιώνες όπου οι άνθρωποι κυνηγούσαν άλλους κόσμους,θεούς και άλλους πλανήτες παρήλθαν,σήμερα οι άνθρωποι ως συγκεκριμένα όντα θέλουν  το Λόγο της απόδειξης ο οποίος ως πλήρως χρηστικό μέγεθος θα τους οδηγήσει σε ένα πολιτισμό παραγωγής συγκεκριμένων αγαθών.Η φυσική επιστήμη ,η μαθηματική επιστήμη στην πλήρη ανάπτυξή τους θα δημιουργήσουν τον πολιτισμό της μηχανής ο οποίος με τη σειρά του θα επιφέρει μία ψεύτικη και παροδική ευτυχία και ευδαιμονία στους ανθρώπους.Η εκπαίδευση πλέον δεν κυνηγά το ανέφικτο και το ενορατικό,αλλά προσπαθεί να κατευθύνει  τους νέους στην ανάπτυξη συγκεκριμένων δεξιοτήτων,επαγγελματικών και κοινωνικά αποδεκτών και χρηστικών προκειμένου να αναπτυχθούν περαιτέρω οι επιστήμες και οι τεχνικές καλυτέρευσης της ανθρωπίνης ζωής και καθημερινότητας.
Όχι τυχαία αναφέρει ο Μάξ Χορκχαϊμερ(Μάξ Χορκχαϊμερ,σελ.69) «Καμμία δραστικότερη διάψευση  μιάς πρόγνωσης από την ιστορία δεν μπορεί να φαντασθεί κανείς από αυτήν που υπέστη ο Πλάτων.Όμως ο θρίαμβος του πειράματος είναι  μόνο  μία όψη της όλης διαδικασίας.Ο πραγματισμός ο οποίος αποδίδει στα πάντα και στους πάντες το ρόλο του εργαλείου –όχι εν ονόματι του θεού ή της αντικειμενικής αληθείας  αλλά εν ονόματι του οποιουδήποτε πράγματος επιτυγχάνεται πρακτικά με αυτό-ερωτά περιφρονητικά τι μπορεί πραγματικά  να σημαίνουν εκφράσεις όπως «αλήθεια καθεαυτή»ή το καλό το οποίο ο Πλάτων  και οι αντικειμενιστές διάδοχοί του άφησαν αόριστο». Ο Χορκχάϊμερ δίδει στο διαφωτιστικό λόγο που διαπνέει τη σημερινή εκπαίδευση,των επιστημών και του εμπειρικά αποδεικτικού λόγου τις σωστές και πρέπουσες διαστάσεις του,οι οποίες  αποδεικνύουν την όλη αξιολογική αντιστροφή που έχει υποστεί ο παραδοσιακός λόγος από τον Ηράκλειτο έως τον Πλάτωνα και τις ημέρες μας.
Ο διαφωτισμός σαφέστατα προίκισε τον άνθρωπο με την αρμονία και τη λογικότητα ενός κόσμου,πολύ καθορισμένου όμως.Σε αυτόν τον κόσμο μέσα ο άνθρωπος για πρώτη φορά ένοιωσε διαστασιακή ελευθερία να ελέγξει την πολιτειακή του πορεία αλλά και την γενικότερη κοινωνική ελευθερία.Ο Λόγος αυτοκαθορίζεται ως κυβερνήτης και mutatis mutandis αντικαθιστά το θεό,είναι όχι δημιουργός αλλά πλήρης αρχιτέκτων.Σαφέστατα το επόμενο βήμα εξυπακούεται και εύκολα υποτίθεται.Η αντικειμενική αλήθεια είναι ό,τι προέρχεται από τα πιστά παιδιά του εφαρμοσμένου μεταδιαφωτιστικού λόγου,από την επιστήμη και την τέχνη δηλαδή.Γι αυτό εξάλλου παρατηρούμε στη σύγχρονη εκπαίδευση ότι πνευματικά και διδακτικά καλούπια τίθενται παντού,έξω από αυτά υπάρχει ο «φόβος»η μάθηση να μην είναι αποδοτική.Το σημερινό σχολείο θέλει τον αποδεικτικό λόγο,αυτόν διδάσκει και προσπαθεί να συγκεκριμενοποιήσει το πάν,μέσα από σχέδια  μαθήματος,την αποθέωση σωστού ή λάθους,την επιστημονική διασύνδεση όλων –μήπως και ξεφύγει κάτι μέσα από τις ενοράσεις του αφηρημένου λόγου των μαθητών.Η Ιλιάδα είναι πλαστή ,αποκλείεται να  είναι αληθινή φαντασία.Διότι άλλο αλήθεια στη σημερινή εκπαίδευση και άλλο φαντασία στην εποχή του Ομήρου.Σήμερα αλήθεια είναι ό,τι υπακούει στις πέντε αισθήσεις ενώ φαντασία την εποχή του Ομήρου ήταν ό,τι ξέφευγε από τις πέντα αισθήσεις και διά του ανωτέρου λογιστικού ταξίδευε τον άνθρωπο  μακριά.

Σαφέστατα θα πρέπει να συζητήσουμε την  επαναφορά του Λόγου που αρχίζει από το βασίλειο του Επέκεινα και διά της γής ταξιδεύει τον άνθρωπο μακριά.Η εκπαίδευση χρειάζεται αυτό το λόγο ο οποίος και πάλι θα εξάψει τη φαντασία,θα συνδέσει τις αισθήσεις και την παρατήρηση και με τη φαντασία ,θα αποκολλήσει ουσιαστικά θα απελευθερώσει την εκπαίδευση από το θανάσιμο εναγκαλιασμό του συγκεκριμένου.Ο έφηβος θέλει τον ενορατικό λόγο δίπλα στον επιστημονικό.Θέλει το μύθο δίπλα στον αποδεικτικό λόγο.Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πλάτων μίλησε με τρείς τρόπους.Με λογικές ιστορίες ,με μύθους και  με ποιητικές  διδαχές.Η σύγχρονη εκπαίδευση μέσα από ένα διαχρονικό συγκρητισμό χρειάζεται όλα αυτά τα διαχρονικά εκπαιδευτικά μεγέθη  προκειμένου να εξελίξει πραγματικά ολοκληρωμένους και πολυσχιδείς ανθρώπους που θα ετοιμάσουν και  μία ανάλογη κοινωνία,δίνοντας υπαρξιακό και ουσιαστικό διέξοδο στα τόσα ανθρώπινα εσωτερικά προβλήματα της εποχής μας…
Βασίλειος Μακρυπούλιας, δρ.φιλοσοφίας.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου